2023 in 't kort
Wanneer we het jaar optekenen, denken we al snel in mijlpalen. En in 2023 waren die er zeker: de apotheose van het GIVE-project en de lancering van het vernieuwde hetarchief.be, om er maar een paar te noemen. Maar het straffe van 2023 zat hem niet alleen in de grote dingen. Elk cijfer uit dit verslag is maar één dominosteen uit een hele keten aan inspanningen. En achter elk resultaat schuilen échte ervaringen. Daarom belichten we in dit jaarverslag niet alleen de feiten, maar vroegen we enkele contentpartners ook om hun verhaal te doen. Veel leesplezier!
Korte inhoud
Bij meemoo zijn we er voor het digitale archief, maar wat dat concreet betekent valt niet in 1-2-3 te beschrijven. Kort gezegd verlenen we diensten aan onze contentpartners - dat zijn Vlaamse organisaties in cultuur, media en overheid - en kunnen ook de bredere sector en het grote publiek op ons rekenen. Met steun van de Vlaamse overheid voeren we de volgende kerntaken uit. Klik vooral door om te ontdekken wat dat in 2023 betekende.
Beeld: detail uit glasplaat 'Dansend paar op het strand', door Arnold Vander Haeghen, collectie: Huis van Alijn, artinflanders.be, licentie: publiek domein.
Digitaliseren, digitaal bewaren en beheren
De archieven van onze contentpartners uit cultuur, media en overheid zitten bomvol getuigenissen van gisteren en vandaag. Om dit materiaal toekomstklaar te maken, helpen we hen bij het digitaliseren en digitaal archiveren van hun collecties. In 2023 deden we dat zo:
Veilig beeld en geluid
Wat het audiovisueel materiaal van onze partners betreft, liggen de grote digitaliseringsinspanningen achter ons. Eind vorig jaar hadden we, sinds 2014, al zo’n 544.000 audiovisuele dragers zoals banden, cassettes en spoelen digitaal omgezet. Goed voor 85% van het totaal aantal dragers dat ons vandaag bekend is.
Onze contentpartners stoppen natuurlijk niet met materiaal te verwerven. En ook wij verwelkomen sporadisch nieuwe contentpartners in ons netwerk. Om ook hun materiaal een digitaal tweede leven te gunnen, riepen we combodigitalisering in het leven. Daarin nemen we in kleinere deelprojecten een mix van dragerformaten onder handen. In 2023 stelden we zo 1.139 dragers van 13 verschillende videoformaten veilig, en gingen we ook aan de slag met 8 audioformaten.
Voor de registratie van de filmcollecties van onze contentpartners, werken we al jaren samen met CINEMATEK. Eind 2023 klokten ze af op 17.067 geregistreerde films. De aangetaste exemplaren? Die krijgen prioriteit bij digitalisering. In 2023 stelden we er 1.181 digitaal veilig. Samen met onze contentpartners bedachten we vorig jaar ook een aanpak voor de prioritering bij de digitalisering van niet-bedreigde film.
Kunst en erfgoed toekomstklaar
Audiovisueel materiaal digitaliseren zit diep in ons DNA, maar sinds een paar jaar hebben we het ook op andere types erfgoed gemunt. Zo maken we voor artinflanders.be hoogwaardige fotografische beelden van kunst en erfgoedobjecten. In 2023 werden 712 werken van 15 Vlaamse musea en erfgoedinstellingen vastgelegd op de gevoelige plaat, en ook nog eens dertig topstukken gefotografeerd voor de tentoonstelling 'Zeldzaam en Onmisbaar'.
Dankzij extra projectmiddelen van de Vlaamse overheid en EFRO konden we sinds 2021 extra vaart zetten achter de massadigitalisering van Vlaams erfgoed. In het Gecoördineerd Initiatief voor Vlaamse Erfgoeddigitalisering (kortweg GIVE) stortten we ons op de digitalisering van een massa topstukken, kranten en glasplaten. Met dank aan ruim 175 partners waren we hierbij goed omringd. Samen gingen we voor het eerst aan de slag met 3D-digitalisering en vlogen we in de artificiële intelligentie - maar daarover later meer.
Drie jaar en bergen werk later, hadden eind 2023 meer dan 800.000 erfgoedparels een digitale evenknie gekregen. En dat ging niet onopgemerkt! We vierden het slot van GIVE met een feestelijk toonmoment, lanceerden een campagnewebsite én vielen 3 keer in de prijzen. Wil je proeven van een greep uit de resultaten en genieten van de verhalen achter het project? Dat kan op totindetail.be.
Duurzame bewaring
Al deze gedigitaliseerde objecten bewaren we voor onze contentpartners in het meemoo-archiefsysteem. In 2023 kwamen er op één jaar tijd meer dan 1 miljoen objecten bij, samen goed voor 2,5 petabyte (PB). Zo zat er eind 2023 al 25,8 PB in ons digitaal archief, oftewel: 7,6 miljoen objecten.
Die aangroei is al lang niet meer te wijten aan onze digitaliseringsprojecten alleen. In 2023 stroomden er ook bijna 860.000 objecten ons digitaal archief binnen via digitale instroom. Zo garanderen we een duurzame bewaring voor het digitaal geboren of reeds - zonder onze tussenkomst - gedigitaliseerd materiaal van onze contentpartners. Om aan de grote vraag naar digitale instroom te kunnen beantwoorden, timmerden we in 2023 aan een nieuwe tool die de instroom van kleine aantallen moet stroomlijnen. We namen daarbij de proef op de som met de gedigitaliseerde kunstwerken uit het GIVE-project.
Om ons archiefsysteem trouwens vlot draaiende te houden, deden we ook enkele ingrepen op het vlak van infrastructuur. Daarnaast liep ook de opslagmigratie naar LTO-tapes met grotere opslagcapaciteit verder.
Digitaal erfgoed toegankelijk maken
Heel wat archiefmateriaal gedigitaliseerd en bewaard dus in 2023. Maar daar stopt de kringloop natuurlijk niet! Samen met onze contentpartners willen we het hergebruik van het bij ons gearchiveerde materiaal in al zijn vormen stimuleren. Daarom maken we het zoveel mogelijk beschikbaar voor uiteenlopende doelgroepen.
Zo hielpen we gebruikers vooruit in 2023:
Eerste grote horde naar een overkoepelend hetarchief.be
2023 was het jaar waarin we eindelijk de vernieuwde versie van hetarchief.be op de wereld konden loslaten. Op dat platform kon het grote publiek al terecht om de beschrijvingen van meer dan 1 miljoen beeld- en geluidsfragmenten uit de archieven van ruim 100 contentpartners te doorzoeken.
En we hebben nog meer in petto. In de toekomst zullen ook kranten en afbeeldingen van kunst- en erfgoedobjecten beschikbaar zijn op hetarchief.be. In 2023 gingen we alvast aan de slag met de voorbereidingen. Ook het vooronderzoek naar de mogelijkheden van een professioneel uitwisselplatform voor audiovisueel materiaal in Vlaanderen liep voort (en krijgt een staartje in het nieuwe Hermes-project, waarin we het hergebruik van media willen stimuleren).
Voorlopig kunnen kunstliefhebbers gewoon nog terecht op artinflanders.be. Daar kunnen ze hoogwaardige beelden van kunst- en erfgoedobjecten uit meer dan 100 Vlaamse collecties bewonderen en in veel gevallen gratis naar huis klikken. In 2023 deden ze dat weer enthousiast: we telden exact 21.900 downloads, ruim een derde meer dan het jaar voordien.
Het Archief voor Onderwijs
Met Het Archief voor Onderwijs helpen we lesgevers en lesgevers-in-wording aan audiovisueel materiaal voor in de klas. Sinds 2022 zijn ook leerlingen secundair welkom op het platform: leerkrachten kunnen hen er aan het werk zetten met activerende audiovisuele opdrachten. In 2023 brachten we deze nieuwe mogelijkheden extra onder de aandacht, mét resultaat. Aan het eind van het jaar telden we al meer dan 31.000 aangemaakte opdrachten op het platform.
Nieuw aan de start van het schooljaar '23-'24 waren de samenwerkingsmogelijkheden voor lesgevers op Het Archief voor Onderwijs. Op grote vraag kunnen ze nu samen aan collecties en opdrachten werken, en onderling lesmateriaal uitwisselen. Dat konden we mogelijk maken dankzij Digisprong-middelen, net als de mogelijkheid om gebruiksvriendelijker in te loggen op het platform.
Het aanbod op ons onderwijsplatform groeit jaar na jaar: eind 2023 bevatte de beeldbank al meer dan 26.800 beeld- en audiofragmenten afkomstig uit de archieven van 60 verschillende contentpartners. Daarmee bouwde onze redactie heel wat nieuwe collecties op maat van het lager en secundair onderwijs. Zo speelden we bijvoorbeeld in op de actualiteit - zoals bij de Canon van Vlaanderen - en sloegen we de handen in elkaar met partners zoals FARO, VIVES Hogeschool, Mediawijs, het Bijzonder Comité voor Herinneringseducatie, VRT en KANTL.
Dit alles zorgde in 2023 weer voor heel wat verkeer op Het Archief voor Onderwijs. Tegenover 2019 noteerden we een groei van 100% meer leerkrachten basisonderwijs met een account op het platform, en 47% meer leerkrachten uit het secundair. Om hen de weg te tonen op Het Archief voor Onderwijs organiseerden we 68 workshops. Aan het einde van schooljaar 2022-2023 hadden ook meer dan 94.000 leerlingen secundair onderwijs hun weg naar Het Archief voor Onderwijs gevonden.
Toegankelijk dankzij IIIF
Om digitale beelden en metadata te beheren, uit te wisselen, en te ontsluiten op het web zetten we in 2023 ook in op IIIF. Zo kan je dankzij dit International Image Interoperability Framework een selectie resultaten uit het GIVE-project tot in de puntjes bewonderen op totindetail.be. En om de sector te informeren over de mogelijkheden van deze open set van standaarden, organiseerden we samen met Openbare Bibliotheek Brugge, Universiteitsbibliotheek Gent en de toenmalige Vlaamse Kunstcollectie opnieuw twee 'IIIF-Fridays'. We konden ook een punt zetten achter de laatste fase van het project ontwikkeling van een IIIF-beeldinfrastructuur voor het VKC-ecosysteem, en troffen voorbereidingen voor een IIIF-dienstverlening naar onze contentpartners toe.
Kennis verzamelen, delen en advies geven
Wanneer er kennis te rapen valt over digitaalerfgoedprocessen, dan zijn we er als de kippen bij. Niet alleen om te benutten in onze eigen werking, maar ook om mee te experimenteren in projecten en om ons netwerk vooruit te kunnen helpen. In 2023 deden we dat onder andere door:
313 adviesvragen van 164 vraagstellers uit de brede cultureelerfgoedsector te beantwoorden.
mee te werken aan 10 gesubsidieerde projecten met andere cultuurorganisaties, waarover hieronder meer.
de begeleiding van 27 projecten uit de inhaalbeweging digitale collectiedata na 3 jaar in schoonheid te beëindigen.
contentpartners en organisaties uit het culturele veld te ondersteunen met handenvol vormingen en bijeenkomsten.
We zetten ook de laatste sprint in naar een eengemaakte kennisbank, om die in 2024 te kunnen lanceren. Niet alleen de kennis van projectcest.be, meemoo.be en vlaamsekunstcollectie.be vloeit er samen, maar ook de cultureelerfgoedsector wordt uitgenodigd om er inzichten te delen.
Het verzamelen en delen van kennis deden we in 2023 met de volgende vijf domeinen in het achterhoofd:
1) Metadata
Metadata vormen een hoeksteen van onze werking: niet alleen bij het beheer en toegankelijk maken van het materiaal van onze contentpartners, maar ook voor onze interne processen én dienstverlening naar partners en de brede cultuursector toe. We zouden er dan ook oeverloos over kunnen uitwijden, maar beperken ons tot enkele hoogtepunten:
Metadata beheren
In 2022 schaften we, en route naar een verbeterd metadatabeheer, op de valreep nog een nieuwe metadatainfrastructuur aan. In 2023 sloegen we aan het configureren en namen we de software voor het eerst in gebruik. De eerste grote use case die gebruik zal maken van data uit de kennisgraaf, de kern van onze nieuwe metadatainfrastructuur? Daarvoor is het nog even wachten op de volgende fase in de vernieuwing van hetarchief.be.
We sloten het GIVE-metadataproject af met ongeziene cijfers: eind 2023 hadden we gezichtsherkenning uitgevoerd op 120.000 uur video, spraak herkend in 170.000 uur audio, en entiteitsherkenning losgelaten op de transcripties die daaruit voortkwamen. Goed voor duizenden gedetecteerde gezichten, woorden en entiteiten zoals personen, plaatsen en gebeurtenissen. Allemaal binnen een correct ethisch en juridisch kader, natuurlijk.
Voortbouwend op deze ervaringen ging in 2023 ook het project Shared AI van start, waarin we samen met onze mediapartners hun content onder handen nemen. En om de weg te plaveien voor toekomstige projecten rond metadatacreatie en -verrijking, scharen we ons sinds vorig jaar ook achter de bouw van een visuele persoonsnamenlijst.
Metadata uitwisselen
Bij het uitwisselen van metadata is uniformiteit van groot belang. Met de Open Standaarden voor Linkende Organisaties (OSLO Cultureel Erfgoed) wil de Vlaamse overheid hierop inzetten. In 2023 droegen we bij aan de verbetering van deze standaard en het gebruik ervan in de cultureelerfgoedsector door:
deel te nemen aan het traject 'Onderzoek naar een governancestructuur voor de OSLO-standaarden'.
ad interim de werkgroep 'OSLO Cultureel Erfgoed' te coördineren, samen met het Departement Cultuur, Jeugd en Media.
een vijfdelig stappenplan te publiceren en bestaande documentatie uit te breiden (Wegwijs in OSLO, Basisregistratie als OSLO en JSON-LD).
Metadata registreren
Het Invulboek Objecten en het Invulboek Publicaties zijn er om registratoren te helpen bij het registreren van erfgoed op een gestructureerde en gestandaardiseerde manier. In 2023 werkten we volop verder aan deze handboeken. Het Invulboek Publicaties werd afgewerkt en gepubliceerd, en we trommelden een redactieraad op om de inhoud goed te keuren.
2) Rechten en privacy
Bij het toegankelijk maken van culturele content spelen auteursrechten en gebruiksbeperkingen een hoofdrol. Om organisaties te helpen deze uitdagingen het hoofd te bieden, maakten we eerder al enkele handige tools beschikbaar. In 2023 boden we ondersteuning rond rechten door tal van loketvragen te beantwoorden en twee rechtenworkshops te organiseren, waaronder eentje tijdens Publiekdomeindag. Samen met FARO en de voormalige Vlaamse Kunstcollectie zetten we ook een bijeenkomst van de Gebruikersgroep Auteursrecht en Erfgoed op touw. En wat met projecten? Onder andere in DO IT!, de archivering van sociale media en Nieuwe Tijdingen speelden rechten en privacy een belangrijke rol.
Na 3 jaar viel in de zomer van 2023 ook het doek over het project De Collectie van De Gentenaar, waarin we samen met een lange lijst partners linked open data inzetten om een brug te slaan tussen cultureel erfgoed, technologie en de bewoners van Gent.
Net na de zomer was het alweer tijd om te vieren: het was precies 10 jaar geleden dat we persistente identificatie in het vizier kregen. Want wil je informatie over collecties delen op het web, dan is het belangrijk om je data te linken en objecten persistent (oftewel duurzaam) en ondubbelzinnig te identificeren. Zo voorkom je linkrot. We vierden deze mijlpaal met een studiedag en een aantal nieuwe handvaten om ermee aan de slag te gaan.
4) Preservering van andere en nieuwe formaten
Erfgoed preserveren: het begint met het identificeren van welk materiaal je in handen hebt. Met de identificatietool kenjedrager.be kon je al langer uitvissen welk audiovisueel materiaal er op zolder ligt, en meer leren over de bewaring, digitalisering en erfgoedwaarde ervan. Sinds 2023 kan dat ook voor fotomateriaal. Met dank aan het GIVE-project!
En over nieuwe formaten gesproken: in het GIVE-project experimenteerden we voor het eerst met 3D-digitalisering. Onze aanpak rond de digitalisering, bewaring en ontsluiting van 3D-modellen deelden we in deze techblog. Sinds 2020 maken we het ook onze missie om best practices voor het capteren, archiveren en ontsluiten van sociale media te ontwikkelen. Want die vormen een vat aan informatie over onze tijd, al worden ze vandaag nog te weinig gearchiveerd. Het project liep vorig jaar op z'n einde (met een studiedag als apotheose) maar leeft voort in het Praktijknetwerk sociale media archiveren dat in 2023 voor het eerst bijeenkwam.
5) Digitale strategie
Hoe kunnen culturele organisaties digitale middelen inzetten om hun missie te verwezenlijken? Bij meemoo verkennen we manieren om digitale strategieën te ontwikkelen, en onderzoeken we hoe we organisaties hier het best bij kunnen begeleiden. In 2023 engageerden we ons in het vormingstraject Digitaal Leiderschap in de Cultuursector, en waren we opnieuw gesprekspartner van de Vlaamse overheid bij de uitwerking van de beleidsstrategie rond de digitale transformatie van de cultuursector.
Om cultuurorganisaties op weg te helpen met hun digitale strategie begeleidden we vorig jaar ook een invulsessie bij de Zelfevaluatietool Digitale Maturiteit, en organiseerden we een workshop over het Scoremodel Digitale Duurzaamheid.
Even uitzoomen
Net voor het einde van het jaar werd nog bekend dat de digitaliseringswerking en collega's van de Vlaamse Kunstcollectie vanaf 2024 bij meemoo aan boord zouden komen, en kreeg onze beheersovereenkomst met de Vlaamse Regering voor 2024-2025 groen licht.
In 2023 vermeldde onze boekhouding 9,28 miljoen euro omzet en 9,27 miljoen euro kosten. Aanzienlijk meer dan oorspronkelijk beschreven in het strategisch plan van 2019, en dat heeft veel te maken met bijkomende opdrachten - zoals GIVE en de erfgoeddatabank - en de hoge inflatie van de afgelopen jaren. Een grote budgetpost in 2023 was dan ook het GIVE-project (1 .706. 661 euro), net als personeel (3.673. 428 euro), de infrastructuur van het archiefsysteem (1 .163 .778 euro) en de digitalisering van audiovisuele dragers (657.936 euro).
In de bloemen
Content met onze contentpartners
Dank aan onze contentpartners, die ons hun content toevertrouwen, enthousiast deelnemen aan digitaliseringsprojecten en materiaal bij ons bewaren. In 2023 kwamen er 9 bij, waardoor we nu al samenwerken met 181 Vlaamse organisaties in cultuur, media en overheid. We verwelkomden hen vorig jaar op 2 partnerevents: eentje online en één in het Hendrik Consciencegebouw in Brussel. Daar sloten ook de Vlaams minister van Cultuur, beleidsmakers, sectorgenoten en GIVE-projectpartners voor een stuk bij aan, om de resultaten van het GIVE-project te vieren.
De afgelopen jaren stonden trouwens in het teken van een herziening van de samenwerkingsovereenkomst met onze contentpartners. In 2023 gingen we hierover nog met een aantal contentpartners in gesprek, en liep ook het ondertekenproces verder.
Niets dan lof voor onze meemoo-mensen
Het was weer straf om te zien hoe in 2023 een 60-tal vaste teamleden, gedetacheerde leerkrachten en stagiairs het verleden elk vanuit hun eigen expertise opnieuw tot leven brachten. Bedankt voor jullie inzet. Nee, echt! Tijdens een teamdag aan het einde van het jaar deelden we de plannen voor 2024 met elkaar, en werd elk team in de bloemen gezet. Of waren het medailles?
Zo, dat was ons jaar. Of op zijn minst een stuk ervan, want al die toewijding viel zoals verwacht niet in 3.000 woorden te vatten. Voor de dagelijkse nuances én een blik achter de schermen moet je op onze socials zijn. Ontvang je liever op tijd en stond een gebalde update, abonneer je dan op onze nieuwsbrief.