GIVE-glasplatenproject

De glasplaat: het is één van de oudste fotomaterialen en werd vanaf de 19de eeuw gebruikt. Omwille van hun gevorderde leeftijd zijn glasplaten historisch relevant, maar ook erg kwetsbaar en moeilijk toegankelijk. Het digitaal veiligstellen van dit materiaal dringt zich dan ook op. Onder de noemer GIVE, Gecoördineerd Initiatief voor Vlaamse Erfgoeddigitalisering, gaan we voor het eerst aan de slag met de hogeresolutiedigitalisering van glasplaten. We maken de exemplaren van 32 partners toekomstklaar.

De GIVE-projecten worden gerealiseerd met de steun van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling en kaderen binnen het relanceplan Vlaamse Veerkracht van de Vlaamse overheid.

Wat is een glasplaat?

In het GIVE-glasplatenproject wordt ‘glasplaat’ gebruikt als koepelterm voor glasnegatieven en -positieven, stereonegatieven en -positieven en lantaarnplaatjes. Glasplaten waren de eerste fotografische dragers, en kwamen in gebruik in de 19de eeuw. Net als bij film werd op het glas een lichtgevoelige laag aangebracht waarop het beeld werd vastgelegd. Tot het midden van de vorige eeuw werd dit type drager gebruikt totdat kunststof aan populariteit won, wat lichter en minder breekbaar was. Nog tot in de jaren 80 werden glasplaten gebruikt als basislaag voor foto’s.

Glasplaten waren ook echte gebruiksvoorwerpen! Met glasnegatieven werden bijvoorbeeld fotografische reproducties gemaakt, en glaspositieven en lantaarnplaatjes konden met een projector of ‘magische lantaarn’ geprojecteerd worden, gewoon in de woonkamer, in theaterzalen of in schoolcontext.

Afbeelding: photographies sur plaques de verre, Service intercommunal d'archivage, CC BY-SA 4.0

Afbeelding: photographies sur plaques de verre, Service intercommunal d'archivage, CC BY-SA 4.0

Uitdaging

Er bevinden zich grote hoeveelheden analoge fotocollecties in Vlaanderen, die bovendien erg kwetsbaar zijn. Dat kwamen we in 2019 en 2020 aan de weet tijdens ons vooronderzoek naar fotodigitalisering. Via een verkennende studie kregen we zicht op de grootte en toestand van Vlaamse fotocollecties. Hierna onderzochten we de mogelijkheden om ze te preserveren en toegankelijk te maken door middel van massadigitalisering. Dit resulteerde in tien voorstellen, waaronder voorstel zeven over glasplaten.

Niet lang na het afronden van dit vooronderzoek kwamen er relancemiddelen vrij in het kader van Vlaamse Veerkracht. Omdat glasplaten in het bijzonder erg kwetsbaar en moeilijk toegankelijk zijn, kozen we ervoor om hun digitalisering voorrang te geven. Een extra uitdaging? Het digitaliseringsproces voor dit materiaaltype ligt niet voor de hand. Glasnegatieven lenen zich er allesbehalve toe om onder een scanner te worden gelegd. De plaat kan de scanner beschadigen en is bovendien te dik waardoor de scanner niet volledig dicht kan. Omgekeerd kan een opgewarmde scanner schade aanbrengen aan de emulsiezijde van een glasplaat.

Onze rol

Meemoo neemt in alle GIVE-projecten een coördinerende rol in. In het GIVE-glasplatenproject steunen we op onze rijke ervaring met (massa)digitalisering en op de resultaten van het onderzoek naar fotodigitalisering. We verbreden onze digitaliseringswerking van audiovisueel materiaal naar fotomateriaal en delen de expertise die we hierover zullen opbouwen met onze partners en met de buitenwereld.

Aanpak

Bij de pre-inventarisatie identificeerden we ruim 153.000 glasplaten bij 32 archieven, musea en erfgoedbibliotheken, waaronder 30 bestaande en twee nieuwe contentpartners. Samen zetten we in 2021 de omvang van het project op scherp. Concreet zochten we een antwoord op de volgende vragen:

  • Om hoeveel glasplaten gaat het precies?

  • Hoe organiseren we het logistieke proces op de meest efficiënte en veilige manier, van registratie tot transport?

  • Hoe pakken we digitalisering van de glasplaten aan?

Tegen het einde van 2021 konden we met deze informatie aan de slag om een registratieplanning en het aanbestedingsdossier op te stellen. We nemen uiteindelijk zo’n 170.000 glasplaten van 32 erfgoedinstellingen mee. De materiaalvoorbereiding ligt in handen van de deelnemende contentpartners. Meemoo zorgt voor een uitgebreide ondersteuning in de vorm van handleidingen, verpakkingsmateriaal, een registratiesysteem en extra werkkrachten. De registratie en verpakking van de glasplaten ging begin 2022 van start, het einde is voorzien voor de eerste helft van 2023. In de zomer van 2022 werd reeds de kaap van 85.000 geregistreerde en verpakte glasplaten behaald.

Via een aanbestedingsprocedure selecteerden we begin juni 2022 GMS als de meest geknipte digitaliseringspartner om vervolgens in de zomer van 2022 van start te gaan met de eigenlijke digitalisering. We kiezen in dit project voor hogeresolutiedigitalisering. Na een kwaliteitscontrole stromen de gedigitaliseerde glasplaten het meemoo-archiefsysteem in. Deze fase zal naar schatting lopen tot oktober 2023. Alle technische specificaties vind je in het aanbestedingsdossier.

Wat na digitalisering en duurzame bewaring?

Om de toegankelijkheid van de glasplaten te optimaliseren en om hergebruik te stimuleren, willen we dit fotomateriaal breed ontsluiten. Hiervoor zullen we in de zomer van 2023 voorbereidingen treffen. De gedigitaliseerde glasplaten zullen beschikbaar worden gemaakt op de platformen van meemoo en, indien ze dat willen, op de platformen van de deelnemende contentpartners. Het GIVE-glasplatenproject wordt eind 2023 afgerond.

Kenjedrager.be binnenkort ook voor foto

Naast de digitalisering, bewaring en ontsluiting van de glasplatencollecties investeren we in een handige tool waarmee je in een paar klikken kan identificeren welk fotomateriaal je in handen hebt. De bestaande Kenjedrager-tool, die je helpt om het beeld en geluid in archieven te identificeren, wordt uitgebreid naar fotomateriaal. Via deze laagdrempelige tool zullen zowel professionele foto-erfgoedbeheerders als particulieren hun fotomateriaal correct kunnen identificeren. Bovendien zal je er handige tips en advies kunnen oppikken over de bewaring en digitalisering van fotocollecties. De lancering staat gepland in mei 2023.

Meer GIVE?

Het GIVE-glasplatenproject is één van de vier lijnen binnen GIVE, de paraplu voor vier digitaliseringsprojecten. Naast glasplaten staat ook de digitalisering van kranten (Primeur) en topstukken op de planning. Daarnaast zetten we in op metadataverrijking.

Meemoo speelt ook een rol in andere lijnen binnen het relanceplan, met name in het traject van de Vlaamse erfgoeddatabanken, de begeleiding van cultuurorganisaties bij hun projecten rond digitale collectieregistratie en de Digisprong van het onderwijs.

Partners

We digitaliseren de glasplaten van 32 erfgoedinstellingen. Dit zijn de betrokken partners:

ADVN

Amsab-ISG

Bakkerijmuseum

Cultureel Erfgoed Annuntiaten Heverlee

De wereld van Kina

Departement Mobiliteit en Openbare Werken

De Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen

Universiteitsbibliotheek Antwerpen (Bijzondere Collecties)

DIVA

Vlaams Architectuurinstituut

FelixArchief

FOMU - Fotomuseum Antwerpen

In Flanders Fields Museum

IGA Poperinge-Vleteren

Industriemuseum

Kasteel van Gaasbeek

Stadsarchief Mechelen

Letterenhuis

Liberas

MAS

MoMu

Musea Brugge

Museum Plantin-Moretus

NAVIGO - Nationaal Visserijmuseum

Yper Museum

Speelgoedmuseum Mechelen

Stadsarchief Brugge

Stadsarchief Ieper

Stadsarchief Kortrijk

Universiteit Gent

Jenevermuseum

Rubenshuis

Heb je een vraag?
Contacteer Loes Nijsmans
Manager Digitalisering & Acquisitie
We halen de pagina op, even geduld...